توجه به زيرساختهاي كشاورزي و باغباني به همراه گذر از مرحله سنتي به تجاري سبب خواهد شد تا صنعت ميوه از وضع اسفبار كنوني خارج شود،نيازهاي داخلي، منطقه اي و بين المللي در صورت توجه به اصول علمي باغداري، پژوهشهاي كاربردي و ارتقاي دانش توليدكنندگان قابل رفع است و توليدكننده و بهره بردار مي توانند در يك رابطه دوسويه و تعريف شده قرار گيرند، وضعيت حاضر به هيچ وجه مناسب نيست.

توجه به زيرساختهاي كشاورزي و باغباني به همراه گذر از مرحله سنتي به تجاري سبب خواهد شد تا صنعت ميوه از وضع اسفبار كنوني خارج شود،نيازهاي داخلي، منطقه اي و بين المللي در صورت توجه به اصول علمي باغداري، پژوهشهاي كاربردي و ارتقاي دانش توليدكنندگان قابل رفع است و توليدكننده و بهره بردار مي توانند در يك رابطه دوسويه و تعريف شده قرار گيرند، وضعيت حاضر به هيچ وجه مناسب نيست،باغداران، مصرف كنندگان و صادركنندگان هر كدام در جاي خود از نارساييها، كمبودها و نوسانهاي موجود در صنعت ميوه گلايه مندند. شايد بتوان گفت كه توليد ميوه به صنعت تبديل نشده است. يا اينكه براي صنعتي شدن بايد از باغ و باغدار و سيستم مديريتي در اقتصاد كشاورزي به طور همزمان آغاز كرد. براي بررسي ديدگاههاي علمي و كاربردي در اين صنعت، با دكتر كاظم ارزاني كه سابقه عضويت در كميته هاي كشاورزي، موسسه اصلاح و تهيه نهال و بذر وزارت جهادكشاورزي، فعاليت علمي و تخصصي در 9 نشريه دارد و نيز مترجم و مولف كتب تخصصي باغداري و صنعت ميوه و عضو هيات علمي دانشگاه است، گفت وگويي انجام داده ايم. او ضمن نگاه جامع به صنعت ميوه در كشور، مرحله گذار از سنتها به صنعتي شدن را مرحله حساسي مي داند و با توجه به پژوهشهاي كاربردي كه انجام داده است، مي گويد: «به رغم تواناييهاي موجود در صنعت ميوه، شاهد مديريت منسجم و نظام يافته اي در اين خصوص نيستم. دكتر ارزاني با توجه به وضعيت اقليمي مناسب از يك سو و ناكارآمدي مديريت صنعتي و ناآگاهي جامعه باغدار از سوي ديگر معتقد است: «نبود روش يكسان و تشكلهاي سازمان يافته براي حل معضلات صنعت ميوه، توسعه در اين صنعت را كند كرده است.» شرح كامل گفت و گو با وي در پي مي آيد.

در يك نگاه كلي وضعيت اقليمي ايران را براي توليد ميوه چگونه ارزيابي مي كنيد؟
ايران كشور پهناور با آب و هوايي متنوع است. همين امر فرصت مناسبي براي توجه به صنعت ميوه ايجاد كرده است. از سوي ديگر بخش باغباني و بخصوص ميوه كاري يكي از زيربخشهاي مهم اقتصادي به حساب مي آيد. در زمان حاضر بيش از دو ميليون هكتار باغ ميوه در كشور وجود دارد كه با توليد بيش از 12 ميليون تن ميوه در سال، رقم قابل توجهي را شامل مي شود. اين ميزان هم از نظر كمي و هم از نظر كيفي قابل افزايش و توسعه است. نتيجه اينكه وضعيت اقليمي و فعاليتهاي اقتصادي را در اين باره مثبت ارزيابي مي كنم.
با توجه به اين ارزيابي، در چه جايگاه منطقه اي و بين المللي قرار داريم؟
در برخي از زمينه ها مثلا از نظر صادرات وضعيت مطلوبي داريم و برخي از محصولات ايران مانند پسته، انار و انجير در دنيا شناخته شده است. آن كه در خصوص پسته، كشور ايران مهمترين توليدكننده و صادركننده در دنياست. از طرف ديگر متاسفانه صادرات ميوه به جز تعداد محدودي از ميوه ها، سازمان يافته نيست. همين امر موجب شده است تا جايگاه مناسبي نداشته باشيم.
ما كه امكانات خوبي در توسعه داريم، چرا بايد دچار مشكل باشيم؟
تواناييهاي واقعي كشور در صنعت ميوه شناخته نشده و فعاليتهاي زيربنايي، ساختاري و حتي روبنايي اندكي را مي بينيم. برخي از كارها كه مربوط به توسعه باغهاي ميوه و توليد و صادرات است، بايد در داخل كشور انجام شود. برخي از فعاليتها بايد در خارج از كشور سازمان يافته و پيگيري شود. اين وضعيت به تشكيلات و مديريت واحد، قوي و آگاه به علم روز در ميوه كاري و بازار ميوه نياز دارد. به طور خلاصه براي رسيدن به وضعيت مطلوب، كيفيت ميوه هاي توليدي بايد متناسب با نيازهاي داخلي و بازارهاي خارجي افزايش و به موازات آن، هزينه هاي توليد كاهش يابد.
به نظر مي رسد ديدگاه سنتي در صنعت ميوه نيز، نيازمند تغيير و تحولاتي است.
آنچه شما به عنوان ديدگاه سنتي عنوان مي كنيد تا حدي درست است. اين ديدگاه وجود دارد، اما تلاشهاي زيادي به منظور تغيير اين وضعيت صورت گرفته است. براي به ثمر رسيدن اين تلاشها نيازمند توجه مديران ارشد، توليدكنندگان و صادركنندگان ميوه هستيم. نمي توان از يك ارگان خاص، به تنهايي انتظار تغيير يا تحول داشت. مراكز پژوهشي كه در زمينه صنعت ميوه و باغباني فعاليت مي كنند، دانشگاهها، بخش خصوصي و سازمانهاي اجرايي بايد با وحدت و همسويي، وارد صنعت ميوه شوند و تجارت و صنعت را از حالت سنتي خارج كنند.
كدام مراكز و با چه رويكردي بايد در اين همسويي حضور داشته باشند؟
معاونت باغباني وزارت جهادكشاورزي، انجمن علوم باغباني و سازمان نظام مهندسي كشاورزي به همراه نيروهاي فعال در بخش خصوصي از جمله مراكزي هستند كه به طور مستقيم با اين صنعت سروكار دارند. از رويكردهاي مهم اين مراكز مي توان به افزايش دانش باغداري، ارتقاي سواد و اطلاعات فني و تكنيكي باغداران اشاره كرد. دانشگاهها در جاي خود مي توانند در تغيير ديدگاههاي گذشته و حركت به سمت علم روز مفيد باشند. هدايت پايان نامه ها و پروژه هاي پژوهشي به سمتي كه هدف آن ارتقاي سطح صنعت ميوه در كشور باشد، از ديگر موارد است.
با اين توضيح آيا فعاليتهاي آكادميك در اين خصوص صورت گرفته است؟
من از فعاليتهاي پژوهشي- كاربردي كه با مشاركت همكاران دانشگاهي و مراكز پژوهشي انجام داده ام، مثال مي آورم. در سال 1364 لزوم توجه به «گرده افشاني» درختان ميوه چندان احساس نمي شد. به عبارت ديگر اين فرهنگ در باغداري وجود نداشت.
در هنگام احداث باغ ميوه بايد به «گرده افشاني» نيز توجه شود. اين انديشه، كاربردي نداشت. درختان سالم و تنومندي وجود داشتند كه حتي يك كيلوگرم ميوه توليد نمي كردند. پيوند درختان غيربارده به درختان بارده، كم اهميت تلقي مي شد. اما پژوهشهاي صورت گرفته و نتايج حاصل از آن، سبب شد تا توجه باغداران به اين موضوعها هدايت شود. همين تلاشها فرهنگ باغداري جديد و توجه به توسعه كيفي و كمي آن را ايجاد كرد.
به طور قطع تلاش شما در فرهنگ سازي مثبت بوده است. اما چنين اقداماتي بايد در سطح گسترده صورت گيرد.
همين طور است. تغيير سيستمها به سمت مدرن و به روز شدن فعاليتها، اكنون در مرحله گذار است. صنعت ميوه بايد به تجارت در سطح بين المللي تبديل شود. انتظار جامعه در اين باره پاسخ داده نشده و همين امر فعاليتهاي گسترده را در سطح كشور اجتناب ناپذير كرده است.
من مراجعان زيادي دارم. باغداران در برخورد با اين تغيير سيستم از مشاوره و هدايت كارشناسي ما برخوردار شده و اكنون به درك درستي از صنعت ميوه رسيده اند. اگر چه اين تلاشها ما را راضي نمي كند. هر قدر جلوتر مي رويم نياز به انسجام بيشتر و تحرك فزاينده را بيشتر احساس مي كنيم.
آيا طرحهاي محوري و ملي ديگري در اين خصوص اجرا شده است؟
دو طرح سازمان يافته و منسجم را در حال اجرا دارم. طرح اول درباره سازگاري و ناسازگاري ارقام گيلاس است كه در بخش تحقيقات باغباني موسسه اصلاح و تهيه نهال و بذر پيگيري مي شود. طرح دوم ژنوتيپ گلابي آسيايي است. گزارشهاي پيشرفت طرحها در كنگره هاي علوم باغباني (دوم و سوم) ارائه شده و در سمپوزيم هاي بين المللي در كشورهاي ايتاليا و آفريقاي جنوبي نيز ارائه شده است. اين تلاشها را براي ارتقاي سطح صنعت ميوه لازم مي دانيم و مدنظر داريم. حركت ما به سمت پژوهش و فعاليتهاي دانشگاهي، مدرن و منطبق با نيازهاي داخلي و بين المللي، حركتي بي وقفه است.
به نظر مي رسد فعاليتهاي پژوهشي و بنيادي مناسبي صورت گرفته است. آيا اين پژوهشها به انتظارات جامعه و باغداران پاسخ مي دهد؟
مردم و باغداران انتظار دارند صنعت ميوه پيشرفت كند. ما هم مي كوشيم تا در حد توان به اين انتظارها جواب مثبت بدهيم. ولي اعتقاد دارم زماني اين پيشرفتها قابل لمس است كه در زندگي آنها تاثير داشته باشد. نتايج پژوهشها و فعاليتها بايد به دست مردم برسد و كاربردي شود. در اين صورت است كه پيوند بين آموزش، پژوهش و توليد ميوه را در سطحي كه انتظار داريم، خواهيم ديد. افزايش كمي و كيفي، اعم از سالم بودن ميوه، نبود سموم شيميايي، در دسترس بودن ميوه مناسب در طول سال و با صرفه بودن آن انتظاري است كه جامعه از صنعت ميوه دارد. اينها زماني مي تواند به طور كامل برآورده شود كه سازمانها و نهادهاي مسئول، توليدكنندگان و جامعه دانشگاهي در يك صف واحد قرار گيرند و به هم متصل باشند.
... و با اين اميد كه بازار ميوه شاهد اين همه نوسان در قيمت، توليد و تجارت نباشد.
بازار ميوه ايران در خيلي از موارد دچار آشفتگي، بي برنامگي و فقدان مديريت مناسب است. صنعت ميوه متاسفانه، خارج از استانداردهاي علمي توليد و مصرف قرار دارد. ميوه توليدشده كيفيت ماندگاري ندارد و عرضه آن در زمان صورت نمي گيرد. اگر مساله نگهداري، برداشت و انبارداري را به آن اضافه كنيم، به علت هاي بيشتري در اين آشفتگي پي خواهيم برد. نوسانهاي صنعت ميوه در قيمت، توليد و تجارت تاثيرگذار است، چون توليدكنندگان ميوه فاقد تشكلهاي مناسب براي مراحل توليد و عرضه محصول خود هستند. نظارت و كنترل، واسطه ها، نيازهاي مصرف كننده و خواسته هاي توليدكننده و موارد بسياري از اين دست در بازار ميوه وجود دارد. در نتيجه نوسانها، امري عادي است. كشورهايي وجود دارند كه اقتصاد آنها بر كشاورزي، توليد و صادرات ميوه استوار است. حال اگر چنين وضعيتي را براي آنان در نظر بگيريم، آن جامعه از بين خواهد رفت.
به ظاهر باغداران بيش از همه از اين وضعيت ناراضي اند.
اين كه باغداران و ميوه كاران هيچ گاه از وضعيت بازار راضي نيستند، در بسياري از موارد خود آنها مقصرند. در يك صنعت كه باغدار حرف اول را مي زند، تصميم اصلي را مي گيرد و بيشترين درآمد را كسب مي كند، خود او بايد آغازگر تحول و توسعه باشد. هيچ شكي نيست كه باغداران بايد از دانش لازم برخوردار باشند. كيفيت ميوه، نياز بازار و در نظر گرفتن سليقه مشتري چيزي نيست كه از كنار آن ساده بگذرند. بله، اين حرف هم درست است كه دولت نقش مهمي دارد و مي تواند در ايجاد يا ترميم زيرساختهاي صنعت ميوه، نقش ارزنده اي ايفا كند.
گفت و گو: عليرضا رفعتي فرد