سال ۸۴ با آبگيري ۷ سد بزرگ ملي به پايان رسيد و اين تعداد در برابر ۱۶ سدي که در سال ۸۳ به بهره برداري رسيده است کاهش قابل ملاحظه اي را نشان مي دهد که اين امر نشانگر رکود سد سازي در ايران است.
با تغيير دولت و جابه جايي مديران و مسئولان وزارت نيرو و وقفه طبيعي که با تغيير مديريت در صنعت سد سازي رخ داد، همچنين کمبود اعتبارات تخصيص يافته به امر سد سازي دركشور از دلايل عمده رکود و سکون در اين صنعت است و مسئولان وزارت نيرو بارها در اظهارات رسمي و غير رسمي خود به اين مهم اشاره كرده اند.
در برنامه ريزي هاي انجام شده براي سال 84 ، افتتاح 14 سد پيش بيني شده بود که 7 سد به دلايل مختلف به بهره برداري نرسيد و اين نشان از تحقق نيافتن اهداف وزارت نيرو در بخش سد سازي دارد.
سد انحرافي و تونل چشمه لنگان در استان اصفهان با آب تنظيمي 120 ميليون متر مکعب، سد کريت و نهرين هر کدام با آب تنظيمي 5/7 و 34/8 ميليون متر مکعب و سطح زير کشت 800 و 325 هکتار در استان يزد، سد خان آباد در غرب کشور با حجم تنظيم 7/18ميليون متر مکعب آب در ثانيه و سطح زير کشت 1300 هکتار، سد شهيد کاظمي با آب تنظيمي 425 ميليون متر مکعب در ثانيه و سطح زير کشت 58738 در استان آذربايجان غربي و سد دوستي و شيرين دره، سدهايي هستند که در سال 84 به بهره برداري رسيدند.
اما سد سليمانشاه در غرب کشور، شهيد قنبري در استان آذربايجان غربي، جگين در استان هرمزگان، طالقان در استان تهران، سهند و سبلان در استان هاي آذربايجان شرقي و اردبيل و سد رئيس علي دلواري در استان فارس ازجمله سدهايي بودند که بايد در سال گذشته به بهره بردراي مي رسيدند، اما اين امر محقق نشد.
بنابر آمار و گزارش ها، تعداد سدهاي بزرگ بهره برداري شده دركشور تاکنون، به 85 سد و تعداد سدهاي دردست مطالعه80 سد اعلام شده است.
به گفته معاون وزير نيرو در امور آب، اگر دربرنامه چهارم، سالانه 4 هزار ميليارد تومان به بخش آب اختصاص يابد، تمام سدهاي در دست اجرا تا پايان برنامه چهارم به بهره برداري خواهند رسيد و اگر همين ميزان اعتبار در برنامه بعدي در اختيار بخش آب قرار داده شود، مي توان با ساخت 125 سد ديگر، پرونده سدسازي کشور را به سروسامان رساند.
دکتر «رسول زرگر» با بيان اين مطلب که 20 هزار ميليارد تومان اعتبار براي پروژه هاي در دست اجرا و 30 هزار ميليارد تومان براي ساخت سدهاي آتي مورد نياز است، اعلام کرده:در صورت تامين نشدن اين مقدار اعتبار، فعاليت هاي سد سازي تا سه دهه ديگر به طول خواهد انجاميد.
صنعت سد سازي در ايران
ايران، از 2000سال پيش به اين طرف در زمره کشورهاي سازنده سد در جهان به شمار مي رود و از آن زمان تا اوايل قرن بيستم ميلادي بلندترين سدهاي قوسي جهان، ازجمله «ايزد خواست فارس»، «کبار قم»، «کريت طبس» در ايران ساخته شده اند، سد کريت طبس با ارتفاع 60 متر بيش از 500 سال بلندترين سد جهان بود و از شاهکارهاي مهندسي جهان، که حتي زلزله طبس هم به آن آسيب نرساند به شمار مي رود و هم اكنون نيز يکي از سه کشور عمده سد ساز در جهان است.
کمبود منابع آب درجهان، نه تنها تلاش براي دستيابي هرچه بيشتر به آن اجباري كرده است، توزيع اين متاع کمياب را نيز به يک پديده سياسي تبديل كرده است.
اگرچه ايران از نظر ساخت سد در رديف سه کشور نخست سد ساز جهان بشمار مي رود اما کمبود منابع آب، شبح بحران آب را بر فراز سرمان نگه داشته است و اين وظيفه دولت است که به مديريت آنها بپردازد.
بنابر پيش بيني ها، در سال 1400 ، جمعيت يکصد ميليون ايراني نيازمند 140 ميليارد متر مکعب آب خواهد بود، بنابراين چاره اي جزء مهار تمام آب هاي سطحي جاري در کشور نيست. بايد از خروج هر قطره آبي که به خانه همسايه مي رود جلوگيري کرد، بايد از جاهايي که آب فراوان است آن را به جايي که آبادي است و آب کم است منتقل کرد، بايد از ميزان منفي دشت هاي کشور كاست و سفره هاي زير زميني را تقويت كرد.
با وقوع انقلاب اسلامي ايران، صنعت سدسازي در كشور وارد مرحله جديدي شد و صنعت آب كشور ايجاد خود كفائي در اين زمينه را هدف بزرگ و متعالي خود قرارداد. با فراهم آمدن زمينه هاي مختلف و با شروع برنامه اول توسعه اجتماعي و اقتصادي كشور درسال 1368 بر اساس ظرفيت سازي كه در تمام ابعاد مورد نياز اين صنعت انجام گرفت، گام هاي اساسي و شجاعانه اي برداشته شد. مهار آب هاي سطحي و توسعه بهره برداري از منابعي كه بدون مصرف از دست مي روند، به طور مشخص، سرلوحه برنامه هاي توسعه اقتصادي اجتماعي كشور قرار گرفت.
با عنايت به اهميت خاص كنترل هرچه بيشتر آب هاي سطحي و ضرورت بهره گيري مدبرانه از آنچه تاكنون از دست رفته بود تلاش هاي گسترده اي از سوي وزارت نيرو صورت گرفت تا جائي كه آمار سدهاي احداث شده طي دو دهه پس از پيروزي انقلاب از 13 سد به 60 سد افزايش يافت.
در حال حاضر، در برنامه تامين آب كشور 70 سد مهم و 48 شبكه آبياري زهكشي در دست اجرا ست كه اين نمايانگر توان بالاي مهندسي در كشور است. با اين تحول شگرف هم اكنون صنعت سدسازي درايران به مرحله خودكفائي رسيده است و كليه مراحل اعم از مطالعه، طراحي ، نظارت، ساخت، مديريت و بهره برداري از سدهاي مخزني به دست تواناي مهندسين ايراني انجام مي گيرد و دانش و تجربيات حاصل از روند اجرائي طرح ها، دستيابي با استانداردهاي علمي، خودباوري و اتكاء به نفس كارشناسان ايراني و اتخاذ استراتژي هاي مناسب، در اين امر مهم بي اثر نبوده است.
سد سيوند مسئله ساز ترين سد در سال 84
تعارض آب و فرهنگ اين جا نمود پيدا مي کند، مشخص شده است که بنا به گفته مسئولان سازمان ميراث فرهنگي، سد سيوند در مکاني ساخته شده است که شهر تاريخي پاسارگاد را تهديد مي كند و بخش هايي از اين شهر تاريخي با آبگيري اين سد، زير آب خواهد رفت و ديگر اثري از ميراث اين کهن ديار و اجداد ايرانيان بر جاي نخواهد ماند.
بنا بر اين نظر، آبگيري سد سيوند تا زمان پايان عمليات كاوشگران و هماهنگي كامل با سازمان ميراث فرهنگي تا يكسال آينده متوقف شده است.
سد سيوند که بر رودخانه سيوند در منطقه تنگ بلاغي شهرستان پاسارگاد در فاصله 100 كيلومتري شيراز ساخته شده، مطالعاتش در سال 1970 ميلادي توسط يك شركت آمريكايي انجام شد و مطالعات فازهاي يك و دو آن در سال‌هاي 1372 و 1373 هجري شمسي تكميل شده است.
سيلاب‌هاي وحشي رودخانه سيوند، كنترل اين سيلاب‌ها و همچنين تنظيم سالانه100 ميليون متر مكعب آب براي10 هزار هكتار زمين هاي اطراف اين رودخانه و تأمين آب آشاميدني از اهداف ساخت اين سد است و‌ با وجود اين که اين سد80 درصد پيشرفت فيزيكي دارد و وارد مرحله آبگيري شد، مقرر گرديد، آب‌گيري سد سيوند تا مدت مقرر به تعويق افتد و مديريت آب كشور شرايط فعاليت بيش از 10 گروه كاوشگر ايراني و خارجي را در محل سد فراهم كند.
وزير نيرو نظري متفاوت با نظر کارشناسان ميراث فرهنگي دارد و مي گويد، هدف اصلي از اجراي سد «سيوند» آباداني منطقه اي است كه زماني به عنوان مهد تمدن ما به شمار مي رفته و امروز با تامين آب اين منطقه و ساخت مخزن، به توليد انرژي دست پيدا مي کنيم كه آباداني مورد نظر را به وجود خواهد آورد،
در غير اين صورت اين منطقه تاريخي همان بياباني خواهد بود که در حال حاضر وجود دارد.
ميان سد سيوند و منطقه پاسارگاد، اختلاف سطح و ارتفاع به صورت قطعي مشخص شده است به طوري که انتهاي درياچه سد سيوند با پاسارگاد حدود 9 كيلومتر فاصله دارد و از اين نظر بايد گفت با آبگيري اين سد، هيچ گونه آسيبي به اين منطقه تاريخي وارد نخواهد شد.
وي در پاسخ به تاثير آب اين سد بر آثار باستاني مدفون در اين منطقه مي گويد: در اين زمينه با سازمان ميراث فرهنگي نامه ‌نگاري شده است و تا کنون هيچ مدرک رسمي در اين زمينه ارائه نشده است تا بر پايه آن اقدام شود.
به اعتقاد وي در اين ارتباط مدارک رسمي به ثيت رسيده حاکي از آن است که تاکنون هيچ اثر تاريخي در اين منطقه كشف نشده است و براي حصول اطمينان بيشتر چند تيم تحقيق داخلي و خارجي به گمانه‌زني در منطقه مشغول هستند تا درصورت کشف هر گونه اثري، آن را استخراج کنند.
سيل مخرب خوزستان در سال 84 و نقش 4 سد مارون، کرخه، دز و کارون
سيلاب اخير که در 14 بهمن ماه سال 84 در استان خوزستان به روي داد، با وجود 4 سد مارون، کرخه، دز و کارون و مديريت سيلاب صحيح و بموقع، تنها 3 درصد از آب به اين استان خسارت وارد کرد و 97 درصد سيلاب مهار شد.
بارندگي شديدي که در استان خوزستان و در حوزه هاي رودخانه هاي مارون، کارون، دز و کرخه به وقوع پيوست، بر اساس تجارب قبلي و پيش بيني هاي هواشناسي براي کنترل سيلاب ها 6/4 ميليارد متر مکعب ظرفيت خالي در سدها ايجاد شده بود که در ظرف 2 روز بارندگي 8/6 ميليارد متر مکعب آب در بالاي سدها و يک ميليارد متر مکعب آب در حوزه هاي مياني ايجاد شد.
در سال هاي گذشته با وقوع بارندگي هاي شديد در استان خسارت هاي زيادي وارد مي شد ليكن با ساخت سدها در استان خوزستان و بحث مديريت سيلاب با وجود سيلاب مخرب اخير ، اين بحران را با کمترين خسارت پشت سر گذاشته شد.
در حوزه رودخانه کرخه در طول 120 سال گذشته چنين بارندگي نداشتيم ولي بارندگي اخير موجب شد آب با دبي ورودي 1900 متر مکعب در ثانيه وارد اين رودخانه شود اما با وجود اين حجم بالاي آب، تنها چند هکتار از زمين هاي کشاورزي که در بستر و حريم رودخانه هستند خسارت ديد.
اهميت سد سازي در ايران آنگاه روشن مي شود که اگر اين سدها در استان خوزستان ايجاد نمي شد حدود5500 تا 6000 متر مکعب در ثانيه آب وارد شهر اهواز مي شد که فاجعه تلخي را بوجود مي آورد.
تجربه اي که در اين سيلاب به دست آمد اين بود که سرمايه گذاري هنگفتي که براي ساخت سدهاي بزرگ استان خوزستان که عمده وظايف آنها توليد نيروي برق آبي و ذخيره آب است صورت پذيرفت، توانست از بروز خسارت چندين برابر هزينه صرف شده جلوگيري کند.
مسئولان وزارتخانه نيرو بر اين باورند که هر چه زودتر بايد سدهايي که در مناطق سيل خيز در دست ساخت و يا مطالعه است به پايان برسد و به اين ترتيب هم از خروج آب و هم از بروز سيلاب جلوگيري كرد.
سدهاي نيمه تمام چشم اميد به بودجه اي دوخته اند که انتظار مي رود در سال جديد با تصويب مجلس به پايان برسند.
منبع: شانا